Zasygnalizowana w tytule tematyka stanowi w tym tomie punkt wyjścia do rozważań nad obecnością Lublina i Lubelszczyzny w życiu i twórczości pisarzy od XIX wieku do współczesności. Celem czwartego tomu monografii jest próba rekonstrukcji utrwalonej w tekstach literackich i publicystycznych mapy mentalnej Lubelszczyzny wyznaczanej przez konkretne miejsca (m.in. Lublin, Nałęczów, Kazimierz Dolny, Chełm, Zamość, Szczebrzeszyn, Puławy), ale również opisywanych poprzez miejsca wyobrażone, zatrzymane w czasowych impresjach.