Wielkie sprawy i wielkie zdarzenia drugiej połowy dziewiętnastego stulecia zespolone są z człowiekiem, który ostatni uprawiał w wielkich rozmiarach sztukę polityczną. Tym człowiekiem był Bismarck, potężny i niezwykły, nietylko pomysłami i zamiarami, ale zwłaszcza tem, co zdziałał. To, co w różnych czasach o nim pisałem, zespalam w jedną całość. Naoczne spostrzeżenia o człowieku, którego czyny wytworzyły obecny stan Europy oraz o wypadkach, które nadały jej dotąd istniejący kształt, mogą być nauczającemi, a powinnyby być cenniejszemi od równej wartości, późniejszych rozpamiętywań.