Przewodnim motywem rozprawy Horkheimera są dzieje europejskiej racjonalności, wskazujące na postępującą instrumentalizację rozumu, w której Autor upatruje symptom kryzysu kultury. Uważa bowiem, że zdegradowanie myśli do roli narzędzia musi prowadzić w rezultacie do barbaryzacji życia społecznego. Swą diagnozę kryzysowej sytuacji kultury europejskiej – opartą na założeniach teorii krytycznej – konfrontuje z koncepcjami innych teoretyków kultury, od Nietzschego przez Spenglera, Ortegę y Gasseta po Huxleya.